تشکل دوستداران طبیعت جهان نما

حفظ محیط زیست و توجه به مسائل زیست محیطی به خصوص در دوران جنگ یکی از موضوع های مهم جهانی و دغدغه برانگیز بشر معاصر و مدافعان حقوق بشر است؛ زیرا بهره برداری از طبیعت، حفظ کرامت انسانی و تحقق امنیت و عدالت، توسعه و رشد نسلهای آینده رابطه بسیار نزدیک با حفظ محیط زیست و مسائل زیست محیطی دارد، و هر گونه آسیب و تخریب طبیعت بر زندگی سالم انسانی اثر گذار است. چنان که امروز همه شاهدند که افت شدید مسائل زیست محیطی ابعاد گوناگون زندگی بشر را به خطر انداخته است. این خطر زمانی شدت بیشتری یافت که دو جنگ ویرانگر جهانی در زندگی بشر معاصر رخ داد و استفاده از انواع سلاحهای مدرن با قدرت تخریبی بسیار بالا با شیوه ها و تاکتیکهای غیر بشری، حیات طبیعی انسانها را به مخاطره افکند.

امروزه همه اذعان دارند که آثار سوء جنگ ها بر طبیعت و محیط زیست از هر عامل دیگر خطرناک تر است؛ زیرا در جنگ ها حس ضربه زدن و پیروزی یک طرف منازعه بر طرف دیگر و تمایل شدید به انتقام جویی با استفاده از سلاحهای ویرانگر، به تدریج به وجود می آید و با دادن تلفات و ضایعات، این حس روز به روز شدت بیشتری می یابد تا جایی که دو طرف منازعه هر گونه پایبندی به اصول انسانی و بشری را فراموش می کنند، و بی رحمانه تر از حیوانات درنده به جان یکدیگر حمله می برند؛ حتی زندگی و حیات طرفهای به دور از منازعه را به خطر می اندازند و موجب زیان عظیم بر محیط زیست می شوند؛ تا جایی که خسارت جنگها بر زندگی انسان و محیط زیست، بشر را به تدریج وادار کرد تدبیری بسنجد و راهکاری بجوید، تا شاید بتواند جنگها را تا حدودی مهار کند و استفاده از سلاح های کشتار جمعی و تاکتیک های غیر انسانی را محدود کرده و طرفهای درگیر را ملزم به مراعات حال زنان، کودکان، سالخوردگان، اسیران، مجروحان و غیر نظامیان کند و مانع تخریب محیط زیست بشود. از این رو، بحث حمایت از محیط زیست در جنگها جزو مسائل و موضوع های حقوق بین الملل و حقوق بشر قرار گرفت، و در این زمینه فعالیتها و همکاریهای بین المللی به وجود می آمد.

حال جنگ چیست و چه تاثیری بر محیط زیست دارد؟ قوانین و حقوق بشر چگونه می تواند در جنگها نقش و کارایی در حفاظت از محیط زیست داشته باشد؟ در این میان، اسلام به عنوان دین کامل و پاسخگو به نیازهای بشر، چه نقشی در حمایت از طبیعت و محیط زیست در جنگها دارد و چه مبانی ای را ارائه کرده است؟

نخست به تعریف محیط زیست و جنگ می پردازیم.

مفهوم شناسی

محیط زیست عبارت است از آنچه زندگی انسان، حیوان، جانوران، گیاهان و جمادات را در برگرفته است؛ نظیر آب، خاک، هوا و نور و سایر مظاهر و نمودهای طبیعت که هر گونه تغییر و ناهمگونی در آنها زندگی، حیات و رشد را تحت تاثیر مثبت و یا منفی قرار می دهد.

طبق تعریف شورای اقتصادی اروپا: «محیط زیست شامل آب، هوا، خاک و عوامل درونی و برونی مربوط به حیات هر موجود زنده می گردد.»

به طور کلی «محیط زیست» به دو مفهوم به کار رفته است: یکی مفهومی که از علوم طبیعت نشأت گرفته و در آن با جوامع انسانی با بینش اکولوژیک برخورد می شود؛ یعنی مجموعه ای از پدیده های طبیعی و تعادل بین نیروهای رقیب در طبیعت که زندگی یک گروه بیولوژیک را مقید می کند.

دوم مفهومی که از علوم معماری و شهر سازی ناشی می شود، و درباره تعاملی است که بین ساختمان، به مفهوم عام، و محیطی که در آن ایجاد می شود (محیط طبیعی یا مصنوعی) وجود دارد.

جنگ به دو نوع مشروع و غیر مشروع تقسیم شده است، چنان که در مغرب زمین گروسیوس و سایر حقوقدانان غربی چنین تقسیمی را ارائه کرده اند و مداخلات بشر دوستانه را از جمله مصادیق جنگ مشروع یاد کرده اند. جنگ مشروع در اسلام، جهاد است که از آن به نام جهاد دفاعی و رهایی بخش یاد می شود.

اهمیت بحث زیست محیطی در جنگ ها

بحث محیط زیست و مسائل زیست محیطی ارتباط مستقیم با حیات و زندگی جمعی انسان دارد؛ زیرا هر نوع عارضه و اثر منفی بر محیط زیست، اثر زیانبار بر حیات انسانی دارد، و در این میان اثر پدیده جنگ بر محیط زیست، از هر عامل دیگر زیانبارتر و نابود کننده تر است؛ زیرا زیانهای آلودگیهای صوتی در اثر به کارگیری ابزارهای جنگی به خصوص استفاده از بمبهای ویرانگر و احتراق زا، استفاده از بمب ها و گازهای شیمیایی در جنگها، محیط زندگی انسان را تبدیل به خاکستر می کند. از این رو ضروری است که حمایت از محیط زیست در جنگها از نظر حقوق بشر دوستانه و حقوق بین المللی اسلامی مورد بحث و بررسی قرار گیرد و آثار زیانبار جنگ بر محیط زیست توضیح داده شود.

پیشینه بحث

از آغازی که بشر قدم بر زمین نهاد توجه اش به محیطی که در آن زندگی می کرد، جلب شد و سعی کرد با طبیعت ارتباط برقرار کند، چنان که داستان حضرت آدم و حوا و جذب شدن به سوی درخت ممنوعه گواهی بر این گفته است.

همچنین در تعالیم و آیین پیامبران به خصوص در تعالیم رهایی بخش اسلام به مسائل و موضوعات زیست محیطی و حمایت از محیط زیست در جنگها اشاره شده و در متون اسلامی مورد بحث قرار گرفته است و با تشدید جنگها به خصوص با رخداد جنگ جهانی اول و دوم ویرانگر در زندگی انسان، حمایت از محیط زیست در جنگها در کنوانسیونها، و سایر قواعد حقوقی بین المللی مورد توجه قرارگرفته نظیر کنوانسیونهای ژنو مصوب1977م و پروتکل های الحاقی آن.

هدف از بحث «حمایت از محیط زیست در جنگها» دستیابی به قواعد حقوقی و تدابیر بین المللی بشر دوستانه به خصوص قواعد و قانون بشر دوستانه اسلامی است تا با رعایت و به کارگیری قوانین بشر دوستانه اسلامی و بین المللی محیط زیست در جنگها کمتر آسیب ببیند.